Μνημεία

Το Κάστρο της Παναγιάς

Το βυζαντινό κάστρο, που θεμελιώθηκε πάνω στα θεμέλια της αρχαίας Ακρόπολης της Λέρου τον 7ο αιώνα μ.Χ. και ολοκληρώθηκε στις μέρες των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη και των ενετών, είναι καλοδιατηρημένο. Στην εποχή του ήταν απόρθητο, με τρεις επάλξεις και πρόσφερε σίγουρο καταφύγιο στους κατοίκους σε περιόδους επιδρομών. Ανάμεσα στις τρεις εκκλησίες του κάστρου, δεσπόζει ο ναός της Παναγίας, ο πιο σπουδαίος τόπος λατρείας για τους Λεριούς, που βρίσκεται στη δυτική πλευρά. Διαθέτει χρυσοποίκιλτο τέμπλο και αξιόλογες αγιογραφίες. Στο Εκκλησιαστικό Μουσείο που στεγάζεται σε νέο κτίριο δίπλα στο Ναό, εκτίθενται σπάνια χειρόγραφα και ιερά βιβλία, πολύτιμες εικόνες, ιερά άμφια και άλλα εκκλησιαστικά αντικείμενα. Στο κάστρο υπάρχουν μεγάλες υπόγειες αποθήκες και δεξαμενές νερού.

Το Κάστρο των Λεπίδων ή Παλαιόκαστρο

Το αρχαιότερο κάστρο στην ιστορία της Λέρου είναι το Κάστρο των Λεπίδων που βρίσκεται στην κορυφή του λόφου πάνω από τον Ξηρόκαμπο. Τα τείχη Β.Α. του λόφου, σύμφωνα με αρχαιολόγους είναι Κυκλώπεια, επειδή οι πέτρες είναι τεράγωνες και η καθεμία ζυγίζει περίπου 500 κιλά. Το κάστρο ή ακρόπολη χρονολογείται από το 2500 π.Χ. Στην πρωτοχριστιανική περίοδο (βυζαντινοί χρόνοι) χτίστηκε μεγάλη βασιλική εκκλησία. Στο προαύλιο της υπάρχουσας σημερινής εκκλησίας που χτίστηκε τον 4ο αι μ.Χ., υπάρχει μέχρι σήμερα μισοκατεστραμένο μωσαϊκό.

Αρχαιολογικός χώρος στο Παρθένι

Ο επισκέπτης που ενδιαφέρεται για τα ιστορικά στοιχεία της πατρίδας του, αξίζει να επισκεφθεί τον ανοικτό αρχαιολογικό χώρο στο Παρθένι (δίπλα στο αεροδρόμιο). Σε ανασκαφική έρευνα το 1980 στο Παρθένι, ανακαλύφθηκε παλαιοχριστιανικό εκκλησιαστικό συγκρότημα κτισμένο πάνω σε ρωμαϊκά κτίσματα.

Μέχρι στιγμής δεν έχει εντοπιστεί η ακριβής θέση του αρχαίου ναού της Αρτέμιδος. Ο ιστοριοδίφης Ιάκωβος Ρίζος Ραγκαβής έγραψε το 1855: «υπάρχει μεγάλη κατερειπωμένη εκκλησία περιέχουσα πολλάς πλάκας και κειμένη επί των θεμελίων αρχαίου ναού ος ήν αναμφιβόλως ο της Αρτέμιδος ...». Παρόλο που οι χριστιανοί των πρώτων αιώνων, συνήθιζαν να χτίζουν τους χριστιανικούς ναούς, πάνω από τους αρχαιοελληνικούς και με τα υλικά αυτών, δεν έγινε δυνατή η εξακρίβωση της θέσεως του αρχαίου ναού, στον χώρο της παλαιοχριστιανικής εκκλησίας. Ας μην ξεχνάμε ότι μεσολάβησαν δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι και ιδιαίτερα στον 2ο Π.Π. η Λέρος βρέθηκε στο επίκεντρο των εχθρικών επιθέσεων με ανελέητους βομβαρδισμούς από άκρη σε άκρη του νησιού.