Η Ιστορία της Λέρου

Προϊστορικοί ως Ελληνιστικοί χρόνοι

Στην Λέρο υπήρξε ανθρώπινη παρουσία και δραστηριότητα από την 4^η χιλιετία π.Χ., όπως καταμαρτυρούν τα αρχαιολογικά λείψανα που ήρθαν στο φως, στις περιοχές Παρθενίου και Γούρνας. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ανεύρευση μεγάλων ποσοτήτων οψιδιανού λίθου στην Γούρνα. Ο οψιδιανός (ή οψιανός) λίθος προέρχεται από την Μήλο και τη Νίσυρο, και πρόκειται για σκληρό υαλώδες ηφαιστειακό υλικό με μικρή περιεκτικότητα νερού. Το εύρημα αυτό φανερώνει την ναυτική σύνδεση της Λέρου με τα δύο αυτά νησιά κατά την 4^η χιλιετία π.Χ. Μεγάλο μέρος του οψιδιανού βρέθηκε ακατέργαστο, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι στη Λέρο οι κάτοικοι επεξεργάζονταν και κατασκεύαζαν εργαλεία και όπλα, τα οποία πιθανά να εξήγαγαν στην κοντινή Μ. Ασία (εκθέματα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Λέρου).

Κανείς δεν μπορεί να αποφανθεί με σιγουριά για τους πρώτους κατοίκους της Λέρου, εικάζεται δε ότι οι πρώτοι κάτοικοι της Λέρου ήταν Κάρες, Λέλεγες, Φοίνικες και οι Κρήτες με αρχηγό τους τον Ραδάμανθυ, τον αδερφό του βασιλιά Μίνωα.

Η κάθοδος των Δωριέων (ή Ηρακλειδών) και η εξάπλωσή τους στο Αιγαίο μεταξύ των 15^ου και 12^ου αιώνων π.Χ., φέρνει τη Λέρο υπό την επιρροή τους. Στην Ιλιάδα ο Όμηρος στον στίχο 677 μνημονεύει την συμμετοχή των ανδρών της Νισύρου, Καρπάθου, Κάσου, Κω και των Καλύδνων με τριάντα καράβια, υπό την διοίκηση του Αντίφου και του Φειδίππου (γιοί του Θεσσαλού, απόγονος Ηρακλέους). Ο Στράβων στο έργο του «Γεωγραφικά» αποσαφηνίζει την αναφορά του Ομήρου στις Καλύδνες λέγοντας «μερικοί ξέρουν δύο Καλύδνες, την Λέρο και την Κάλυμνο, ωστόσο και τις δύο μνημονεύει ο ποιητής» (Γεωγραφικά - βιβλίο Ι’,  489 μτφ. «ΚΑΚΤΟΣ»).

Μετά το πέρας του Τρωϊκού πολέμου (όπως περιγράφει ο Διόδωρος Σικελιώτης), οι Κάρες επικράτησαν και πάλι στα νησιά και εξεδίωξαν τους Κρήτες και Δωριείς που δεν θέλησαν να υποταχθούν. Σ’ αυτούς τους κατοίκους της Λέρου αναφέρεται ο Μιλήσιος φιλόσοφος και ποιητής Φωκυλίδης (6^ο αι π.Χ.) με το πειραχτικό επίγραμμα:

«Οι Λέριοι είναι κακοί, όχι ένας,

όλοι, εκτός από τον Προκλή. Και ο Προκλής είναι Λεριός»

(Στράβωνος Γεωγραφικά βιβλίο Ι’,  487 μτφ. «ΚΑΚΤΟΣ»).

Ο Λέριος ελεγειακός ποιητής Δημόδοκος (6^ος αι π.Χ.) όμως φαίνεται να έχει συγγράψει ένα παρόμοιο επίγραμμα και επικρίνει τους κατοίκους της Χίου, γράφοντας:

«Οι Χιώτες είναι κακοί, όχι ένας,

όλοι, εκτός από τον Προκλή. Και ο Προκλής είναι Χιώτης»

(Ιαμβικοί & Ελεγειακοί Ποιητές’, μτφ. «ΚΑΚΤΟΣ»).

«Ο Αναξιμένης ο Λαμψακηνός λέει ότι και τη νήσο Ικαρία και τη Λέρο κατοίκησαν οι Μιλήσιοι...» αναφέρει ο Στράβων (Στράβωνος Γεωγραφικά βιβλίο ΙΔ’,  435 μτφ. «ΚΑΚΤΟΣ»). O Αναξιμένης έζησε τον 4^ο αι π.Χ. και μας αναφέρει την κατοίκηση των Ιώνων στη Λέρο, οι οποίοι υπερτέρησαν και αφομοίωσαν Κάρες και Δωριείς.

Η Λέρος βρέθηκε υπό την επιρροή της Μιλήτου και ονομάσθηκε «Ιωνίας άκρον», επειδή βρισκόταν στο νοτιότερο άκρο της Ιωνίας. Κατά την δεύτερη εισβολή των Περσών στην Μ. Ασία και την υποδούλωση της Μιλήτου, η Λέρος έμεινε ανεπηρέαστη. Αυτό υποδεικνύεται από το γεγονός ότι ο Εκαταίος συμβουλεύει τον Αρισταγόρα, τον ηγέτη της Ιωνικής Επανάστασης κατά των Περσών, να διαφύγει στην Λέρο και να κατασκευάσει ένα οχυρό για την προφύλαξή του, ώστε αργότερα έχοντας την Λέρο για βάση, θα ξαναγύριζε στην Μίλητο (Ηρόδοτος, βιβλίο Ε’, 125).

Μετά τα Μηδικά και την απελευθέρωση της Ιωνίας από τους Πέρσες, η Λέρος συγκαταλέγεται στη λίστα των συμμαχικών πόλεων, υπό την αρχηγία των Αθηναίων, για την αμυντική προάσπιση έναντι των Περσών. Μαρμάρινες επιγραφές της περιόδου αυτής, που βρέθηκαν στη Λέρο, μαρτυρούν την ετήσια χρηματική συνεισφορά υπέρ του αμυντικού συνδέσμου. Στη Λέρο εφαρμόζεται το δημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης και το ημερολόγιο της Αθήνας.

Κατά την περίοδο του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 π.Χ.), οι Σπαρτιάτες χρησιμοποίησαν τα λιμάνια της Λέρου για ορμητήριο του στόλου τους, υπό του ναυάρχου Αστυόχου, κατά των Αθηναίων που πολιορκούσαν την Μίλητο.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, δεδομένου της εξαντλήσεως των ελληνικών πόλεων από τον μακροχρόνιο Πελοποννησιακό Πόλεμο, τα Ιωνικά παράλια πέρασαν στην επικυριαρχία των Περσών. Με την εκστρατεία όμως του Μεγάλου Αλεξάνδρου κατά των Περσών, και την μεγαλειώδη νίκη στη μάχη του Γρανικού 334 π.Χ., η Ιωνία και τα νησιά της απελευθερώθηκαν από τους Πέρσες. Το πέρασμα των Μακεδόνων από την Λέρο, μαρτυρούν ευρύματα, όπως νομίσματα και επιτύμβιες στήλες με γνωστά ονόματα Μακεδόνων.

Ο ναός της Παρθένου Αρτέμιδος

«...Γύρω από το ναό της Παρθένου στη Λέρο υπάρχουν τα πουλιά μελεαγρίδες. Ο τόπος στον οποίο τρέφονται είναι ελώδης.» (μτφ. ΚΑΚΤΟΣ). Αυτή είναι η αναφορά που κάνει ο Κλύτος από τη Μίλητο, ο μαθητής του Αριστοτέλη, και καταγράφεται στο έργο του Αθήναιου «Δειπνοσοφιστές» τον 2^ο μ.Χ. αιώνα. Ο μύθος των μελεαγρίδων καταγράφεται ως εξής: «Η Άρτεμις οργισμένη, επειδή ο βασιλιάς Οινέας, πατέρας του Μελεάγρου, παρέλειψε τη θεά σε κάποια θυσία του, έστειλε στη χώρα του ένα φοβερό αγριόχοιρο, τον περίφημο Καλυδώνιο κάπρο, που προξένησε μεγάλες ζημιές στην περιοχή και καταστροφές. Ο Μελέαγρος λοιπόν σκότωσε αυτό το τέρας, αλλά προκλήθηκε φιλονικία κατά τη διανομή του σώματος του ζώου, που κατέληξε σε συμπλοκή, όπου σκοτώθηκε και ο Μελέαγρος. Τόσο πόνεσαν η μητέρα και η γυναίκα του Μελεάγρου από το θάνατό του, που αυτοχτόνησαν, ενώ οι αδερφές του θρηνούσαν πάνω στον τάφο του εξακολουθητικά. Και συγκινήθηκε η θεά Άρτεμις από το κλάμα τους και τις συμπόνεσε, μεταμορφώνοντάς τες σε πουλιά: τις μελεαγρίδες (φραγκόκοτες), που καθώς λέει ένας αρχαίος συγγραφέας «μοιάζουν και σήμερα σαν να πενθούν την κάθε άνοιξη για το χαμό του αδερφού τους». («Ελληνική Μυθ.» Ζαν Ρισπέν).» Ο Νίκανδρος ο Κολοφώνιος αναφέρει ότι η θεά μετέφερε και εγκατέστησε τις μελεαγρίδες όρνιθες στη Λέρο, στο ναό της Παρθένου.

Οι αναφορές που υπάρχουν για το ναό της Παρθένου στη Λέρο, από τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς, καταμαρτυρούν ότι στο νησί υπήρχε ο αρχαίος ναός, στη τοποθεσία Παρθένι (τοπωνύμιο που διεσώθηκε με το πέρασμα των αιώνων και δείχνει την ιστορική συνέχεια στο νησί). Η ακριβής τοποθεσία του ναού παραμένει άγνωστη με ισχυρότερη την άποψη ότι βρισκόταν ευθύς αντίκρυ της ΒΔ εισόδου του κόλπου του Παρθενίου και απέναντι από την ανατολική πλευρά της νησίδος Αρχαγγέλου. Σε αυτή την ακτή του κόλπου υπάρχουν τα λείψανα μεγάλης βυζαντινής εκκλησίας, με πανέμορφο ψηφιδωτό έδαφος και στον περίβολο της οποίας βρέθηκαν πολλά και ποικίλου μεγέθους και σχήματος λευκά μάρμαρα. Επίσης σε αυτό τον περίβολο βρέθηκε ενεπίγραφος στήλη με το ψήφισμα του Αριστομάχου, η οποία αναγράφει ότι στήθηκε «στο ναό της Παρθένου». Τα παραπάνω συνηγορούν στην άποψη ότι ο ναός της Παρθένου Αρτέμιδος βρισκόταν σε αυτό το σημείο.

Παρ’ ότι ο ναός αναφέρεται ως «ναός της Παρθένου» από τους αρχαίους συγγραφείς και ως εκ τούτου θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος στην Αθηνά και όχι στην Άρτεμη, δεδομένου ότι το προσωνύμιο «Παρθένος» χρησιμοποιήται και για τις δύο θεές, όμως οι μετέπειτα αναφορές δεν αφήνουν καμία αμφιβολία ότι επρόκειτο για το ναό της Παρθένου Αρτέμιδος (η Άρτεμις εθεωρήτο και ως «προστάτιδα της παρθενίας»).

Ρωμαϊκοί και Βυζαντινοί χρόνοι

Η Λέρος ακολούθησε την τύχη του υπόλοιπου Ελλαδικού χώρου και υποδουλώθηκε στους Ρωμαίους (μετά το 168 π.Χ.). Το πέρασμα από την Ρωμαϊκή εποχή, φανερώνουν ευρύματα όπως ρωμαϊκά νομίσματα, λείψανα ρωμαϊκού υδραγωγείου στην περιοχή του Πλατάνου.

Μετά την διχοτόμιση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η Λέρος επήλθε στην επικράτεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αυτή την περίοδο ανηγέρθησαν στην Λέρο, μεγαλόπρεποι χριστιανικοί ναοί. Ο Μ. Κωνσταντίνος εντάσσει τη Λέρο στο Θέμα της Σάμου. Κατά την περίοδο αυτή χτίστηκαν επίσης το Κάστρο και η εκκλησία της Παναγίας του Κάστρου. Στο νησί υπάρχουν σπάνια βυζαντινά μνημεία, όπως ο ναός της πρωτοχριστιανικής περιόδου στο Παρθένι, ο ναός της Αγίας Βαρβάρας που χτίστηκε μες τμήματα μαρμάρων, κιονοκράνων, πλακών και άλλων υλικών από ερείπια της αρχαίας Λέρου που βρέθηκαν εκεί, ο ναός του Ιωάννη του Θεολόγου, η Παναγιά η Γουρλομάτα. Στα Άλιντα έχουν βρεθεί θολάρια, μικροί θολωτοί οικίσκοι, πολλοί σκαμμένοι σε πλαγιές λόφων, όπου κατέφευγαν οι μοναχοί.

Δυστυχώς για αυτή την ιστορική περίοδο δεν υπάρχουν επαρκείς γραπτές πληροφορίες ώστε να εξάγουμε πολύτιμα συμπεράσματα για την πολιτική, κοινωνική, οικονομική κατάσταση της Λέρου.

Φραγκοκρατία

Το 1314 καταλαμβάνουν τη Λέρο, οι Ιωαννίτες ιππότες της Ρόδου και την κυβερνούν δεσποτικά ως το 1523 που κυριαρχούν οι Τούρκοι σ’ όλο το Αιγαίο και λεηλατούν τα νησιά.

Τουρκοκρατία

Τον Ιανουάριο του 1523 η Λέρος παραδόθηκε ειρηνικά στους Τούρκους, ύστερα από πολιορκία. Είχε προηγηθεί η πτώση της Ρόδου στα χέρια των οθωμανών, μετά από μακρά και ηρωϊκή αντίσταση των Ιωαννιτών ιπποτών και των κατοίκων. Υπογράφηκε συνθηκολόγηση στις 24 Δεκεμβρίου 1522 μεταξύ του σουλτάνου Σολιμάν και του μαγίστρου των Ιπποτών Villers de l’ Ule-Adam. Η συνθήκη προέβλεπε την παράδοση όλων των κτήσεων των Ιωαννιτών στα παράλια της Μ. Ασίας και των νησιών.

Το 1648 ενώ διεξαγόταν ο πόλεμος μεταξύ Ενετών και Τούρκων, ο ναύαρχος του Ενετικού στόλου Φόσκολος, μεταξύ άλλων νησιών εκυρίευσε και τη Λέρο, με κανονιοβολισμό του φρουρίου στην Αγία Μαρίνα.

Παρά τις δύσκολες συνθήκες της Τουρκοκρατίας, η Λέρος όπως και άλλα μικρά νησιά του Αιγαίου, κατορθώνει να διατηρήσει ένα είδος αυτονομίας, πληρώνοντας ετήσιο φόρο στο σουλτάνο. Την διοίκηση της Λέρου αποτελούσαν ένας Δήμαρχος και 11 σύμβουλοι. Η τουρκική παρουσία στο νησί, όλα αυτά τα χρόνια, ήταν ελάχιστη.

Με το ξέσπασμα της Ελληνικής Επαναστάσεως η Λέρος συνετάχθη υπέρ του Αγώνα, αλλά λόγω της ασθενούς άμυνας της και της κοντινής απόστασης με την Μ. Ασία, από όπου δέχονταν επιδρομές, το νησί έμεινε επισήμως αμέτοχο στον Αγώνα αλλά πολλοί Λεριοί εθελοντές συμμετείχαν ενεργά δια ξηράς και θαλάσσης, όπως ο Κρασούζης, ο Τουρκομάνωλος, οι δύο αδελφοί Χατζή Μανώλη κ.α. Επίσης υποβοηθούσε τις επιχειρήσεις του Ελληνικού στόλου κατά των Τούρκων.

Μετά το τέλος του Αγώνα, η Λέρος συμπεριλήφθηκε στο νεοσυσταθέν Ελληνικό κράτος, με κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια. Η Ελληνική σημαία υψώθηκε στο Δημαρχείο της Λέρου ενώ δήμαρχος επιτέλεσε αυτή την περίοδο, ο Μάρκος Ρεΐσης. Όμως μετά από τρία χρόνια (1830) η Λέρος περιήλθε και πάλι στην Τουρκική κατοχή, μετά την ανταλλαγή της Εύβοιας με τα Δωδεκάνησα, όπως προέβλεπε το Πρωτόκολλο του Λονδίνου.

Ιταλοκρατία

Μετά την ένωση του το 1861, το ιταλικό κράτος, αδυνατώντας να επεκταθεί δυτικά ή βόρεια, στράφηκε στα νοτιοανατολικά του. Το 1882 η Ιταλία άρχισε έμπρακτα και τις επεκτατικές της προσπάθειες.

Οι Ιταλοί την περίοδο μετά το 1911 εντείνουν τις επεκτατικές τους βλέψεις και ζητούν από την Τουρκία να τους παραχωρήσει την Τριπολίτιδα και την Κυρηναϊκή της Λιβύης. Οι Τούρκοι απορρίπτουν το αίτημα και στις 29/9/1911 κηρύσσεται ο Ιταλοτουρκικός πόλεμος, ο οποίος έλαβε μεγάλη έκταση στην Ανατολική Μεσόγειο.

Στις 22 Απριλίου 1912 οι Ιταλοί αποβιβάζονται στην Αστυπάλαια και στις 4 Μαΐου 1912 ισχυρός ιταλικός στόλος και 12000 άντρες υπό τον στρατηγό Ameglio, αποβιβάζονται στη Ρόδο, η οποία με την βοήθεια και των Ελλήνων, κυριεύεται. Ετσι το μεγαλύτερο νησί των Δωδεκανήσων περιέρχεται στην κατοχή των Ιταλών.

Στις 13 Μαΐου 1912 καταφθάνουν οι Ιταλοί ανοικτά του Παντελίου, με τα πολεμικά πλοία “San Giorgio”, “Regina Margarita” και “Regina Elena”, ενώ στο λιμάνι της Αγίας Μαρίνας αποβιβάζει στρατό το καταδρομικό “Pisa”. Μετά από κυκλωτική πορεία συναντήθηκαν με τα υπόλοιπα στρατεύματα από το Παντέλι, στον Πλάτανο όπου συνέλαβαν τους 22 Τούρκους που αποτελούσαν τη Φρουρά της Λέρου.

Οι Λεριοί δέχονται με μεγάλη χαρά και ικανοποίηση την απελευθέρωσή τους από τον τουρκικό ζυγό, όμως και οι Ιταλοί κατακτητές δεν σκόπευαν να αφήσουν τα Δωδεκάνησα να ενωθούν με την προαιώνια μητέρα Ελλάδα. Οι Ιταλοί θέλουν τα οφελήματα από την στρατηγική θέση των Δωδεκανήσων στην Αν. Μεσόγειο.

Με την Συνθήκη της Λωζάνης το 1923, οι Ιταλοί «νομιμοποιούν» την κατάκτηση των Δωδεκανήσων και προσαρτούν τα νησιά στη φασιστική Ιταλία με την ονομασία «Ιταλικαί Νήσοι του Αιγαίου». Τότε άρχισε η απροκάλυπτη παραβίαση του προνομοιακού καθεστώτος των νησιών και η εγκαθίδρυση ιταλικών επαρχιών. Στους Δωδεκανήσιους χορηγείται η ιταλική υπηκοότητα διαφοροποιημένη όμως από εκείνη των γνησίων Ιταλών (δεν είχαν το δικαίωμα του «εκλέγειν» και του «εκλέγεσθαι», ούτε να υπηρετήσουν στον ιταλικό στρατό). Το σχέδιο αφελληνισμού των νησιών ήταν μεθοδευμένο και σκληρό (μικτοί γάμοι με Ελληνίδες, ασπασμός του Καθολικισμού, αντικατάσταση των ελληνικών πινακίδων των καταστημάτων με ιταλικές, επίσημη γλώσσα καθορίστηκε η ιταλική, η εκπαίδευση στα σχολεία με την ιταλική γλώσσα προεξάρχουσα κλπ.) Ότι δεν είχε καταφέρει κανένας κατακτητής για χιλιάδες χρόνια, θέλησαν να το πετύχουν οι Ιταλοί σε σύντομο διάστημα.

Στην Λέρο οι Ιταλοί προέβλεπαν ότι θα παραμείνουν για πάντα και προχώρησαν στην κατασκευή πολλών και μεγάλων έργων, κυρίως στρατιωτικών αλλά και κοινωνικών. Αναμόρφωσαν πολλά σημεία του νησιού. Ένα από τα καλύτερα διατηρημένα έργα αυτή της περιόδου, παραμένει μέχρι σήμερα η πόλις του Λακκίου, με έξοχη ρυμοτομία. Οι Ιταλοί συμπεριέλαβαν την Λέρο στο στρατιωτικό αμυντικό δόγμα μαζί με την Ρόδο και την Αστυπάλαια λόγω της στρατιωτικής τους σημασίας. Στη Λέρο στην περιοχή των Λεπίδων διαμορφώθηκε ο χώρος της Αεροναυτικής βάσης «G. Rossetti». Οχυρώνεται ολόκληρο το νησί με αντιαεροπορική κάλυψη, ενώ ιδιαίτερα αμυντικά ναυτικά έργα υλοποιούνται στον κόλπο του Λακκίου και του Παρθενίου.

Η αντίσταση των Λερίων, όπως και όλων των Δωδεκανησίων, ήταν αξιοθαύμαστη και κλιμακούμενη όλα τα χρόνια της ιταλικής κατοχής. Εκδηλώθηκε δε, σε όλα τα επίπεδα. Μεγάλος αριθμός Λερίων έφυγε κρυφά από το νησί για να καταταγεί στις Ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις. Ως εκ τούτου, Λέριοι εθελοντές υπηρέτησαν στο Σύνταγμα Δωδεκανησίων Εθελοντών, στον Ιερό Λόχο, στην Ορεινή Ταξιαρχία ΡΙΜΙΝΙ, στον Ελληνικό Στρατό, Ναυτικό και Αεροπορία.

Στις 8 Σεπτεμβρίου 1943 η Ιταλία υπέγραψε ανακωχή και άρχισε η άφιξη των Άγγλων στα νησιά. Οι Γερμανοί, με απόφαση του ιδίου του Hitler, αποφάσισαν να καταλάβουν τα Δωδεκάνησα, λόγω της στρατηγικής, αλλά και της διπλωτατικής τους θέσης σχετικά με την ουδέτερη Τουρκία. Το Σεπτέμβριο του 1943, οι Γερμανοί διέθεταν στη Ρόδο μια μεραρχία εφόδου και σε τρεις μέρες κατόρθωσαν να θέσουν τη μεγαλόνησο υπό την κατοχή τους. Στις 3 Οκτωβρίου 1943, γερμανικές δυνάμεις αποβιβάζονται στην Κω και καταλαμβάνουν το νησί. Στις 12 Νοεμβρίου 1943, άρχισε η Μάχη της Λέρου με την αποβατική ενέργεια των γερμανικών δυνάμεων και την υπεράσπιση του νησιού από τους Άγγλους και Ιταλούς. Την 5^η ημέρα της Μάχης, 16 Νοεμβρίου 1943 η Λέρος κυριεύθηκε από τους Γερμανούς, μετά από πενήντα σκληρές μέρες πολιορκίας. Από το Νοέμβριο του 1943, με την πτώση της Λέρου, αρχίζει  η γερμανική κατοχή της Δωδεκανήσου. Η γερμανική κατοχή κράτησε μέχρι την 8^η Μαΐου 1945, όπου η Γερμανία παραδόθηκε. Ακολούθησε διετής αγγλική κατοχή μέχρι την απελευθέρωση και την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, στις 28 Οκτωβρίου 1947, με το νόμο 518 του Ελληνικού κράτους «Περί προσαρτήσεως της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα». Η 7^η Μαρτίου 1948 ορίστηκε να εορτάζεται σαν η ημέρα εορτασμού της ενσωμάτωσης της Δωδεκανήσου.

Η Μάχη της Λέρου

Από τις 26 Σεπτεμβρίου έως την 11η Νοεμβρίου 1943, επί 47 μερόνυκτα, οι Γερμανοί βομβάρδιζαν συνεχώς από αέρος τη Λέρο. Έχει υπολογισθεί ότι στα 64 τ. χλμ. έκτασης του νησιού κατέπεσαν 1700 τόνοι βομβών. Οι κάτοικοι ζούσαν μέσα σε σπήλαια ή σε καταφύγια που είχαν διανοίξει οι Ιταλοί.

Στις 12 Νοεμβρίου εξαπολύθηκε η γερμανική επίθεση –Επιχείρηση Τυφών - με διενέργεια αποβάσεων στις δυτικές κι ανατολικές ακτές της νήσου. Στον κόλπο της Γούρνας η απόβαση αποκρούσθηκε με πυρά πυροβολικού. Στο ανατολικό τμήμα ένας Λόχος Αμφιβίων Καταδρομέων αποβιβάσθηκε στις υπώρειες του υψώματος Πιτύκι και βορείως του κόλπου των Αλίντων εγκαταστάθηκε προγεφύρωμα στον όρμο του Κρυφού. Το μεσημέρι πραγματοποιήθηκε ρίψη αλεξιπτωτιστών (1 Τάγμα) κέντρο της νήσου επί του υψώματος Ράχη που απέκοψε την Λέρο στα δύο. Τις επόμενες ημέρες τα γερμανικά προσγεφυρώματα σταδιακά συνενώθηκαν και άρχισαν να πιέζουν το ύψωμα Μεροβίγλι έδρα της βρετανικής διοικήσεως. Στις 16 Νοεμβρίου εξαπολύθηκε η τελική γερμανική επίθεση κατά του Μεροβιγλίου που απέληξε το απόγευμα της ιδίας ημέρας στην παράδοση του Βρετανού διοικητού και την αιχμαλωσία πλέον των 3.000 Βρετανών και 5.000 Ιταλών. Με την Μάχη της Λέρου τερματίσθηκαν οι επιχειρήσεις στη Δωδεκάνησο και για την ελληνική πλευρά απομακρύνθηκε, έστω κι έτσι, η τουρκική παρουσία στο ελληνικό αυτό νησιώτικο σύμπλεγμα.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την Μάχη της Λέρου δείτε την δικτυακή τοποθεσία www.lerosbattle.gr (Χρήστος Καρπαθάκης).